Дәурен АБАЕВ: «Басты жауапкершілік – ақпараттық қауіпсіздік

4.jpg


Ақпарат ағынының қарқыны қатты заманда «отыз тістен шыққан сөз» әп-сәтте «отыз рулы елге» тарап жатыр. Оның ағы мен қарасы мидай араласып, ақпарат кеңістігін қоюлата түсті. Біз бүгін ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрі Дәурен Әскербекұлымен ақпараттың анығы мен танығы туралы, журналистік этика жайлы, әлеуметтік желі мен ресми ақпарат тарату орындары арасындағы бәсеке жайында әңгімелестік.

– Дәурен Әскербекұлы, «Қазақ әдебиеті» газеті сан жылдан бері қазақтың әдебиеті мен мәдениетіне, руханиятына қызмет етіп келеді. Адамды ізгілікке бастар жол әдебиет десек, Сіздің өміріңізде дәл қазіргі кезде әдебиеттің алар орны қандай?

– Дұрыс айтасыз, адамзатты ізгілікке бастайтын – әдебиет. Қазақ ертегілерінен бастап фольклор, аңыздар мен ауыз әдебиетінің де тамыры тым тереңде жатыр. Сондықтан менің өмірімде әдебиеттің алар орны ерекше. Бала күнімізден қазақ жазушыларының шығармаларын оқып өстік. Ата-анамыздың замандастары да әдебиеттің адал оқырманы еді. Өйткені ай сайын жарыққа шығатын журналдарды жаздырып алып, жарыққа шыққан әрбір туындыны күтіп жүретін. Кітап жинау, бір-бірінен алып кезекпен оқу сәнге айналған заманды көзбен көрдік. Ересектер өздері үшін ғана емес, балалары үшін де түрлі әдебиетті арнайы тапсырыспен алдыратын. Біздің үйде «Всемирная детская литература» деген сериямен шығатын мұқабасы түрлі-түсті кітаптың барлығы болды. Елдің есінен әлі де шыға қойған жоқ, тоқсаныншы жылдардың басында ауылдарда жарық жиі сөніп қалатын. Оған қазіргі ұрпақ таң қалуы да мүмкін. Екі ай бойы жарықсыз отырған күндеріміз болды. «Әр істің қайыры бар» деген сөз рас екен. Жарық жоқ болғасын теледидар көре алмаймыз, интернет дегеннің не екенінен мүлдем хабарсызбыз. Қас қарайғаннан түн ауғанға дейін шамның жарығымен кітап оқуды әдетке айналдырдық. Жолдас балалармен жарыса оқып, күндіз кездескен сәтте оқыған шығармалардың мазмұнын айтып, кейіпкерлердің әрекеті мен оқиғаларды талқылаймыз. Кім көп кітап оқыса сол баланың туы жоғары тұратын. Бұл үлкен тәрбие деп ойлаймын. Мұқабасы қызыл «Қазақ ертегілері» есімнен кетпейді, «Қаңбақ шал» деп аталатын жинақ та әлі күнге көз алдымда. Сырты сары кітаптың ішінде қазақ ертегілерінің орысша аудармасы топтастырылған. Қазір кез келген шығарманы қолыңыздағы ұялы телефон арқылы оқи беруге болады ғой. Алайда, кітаптың орны бөлек. Әкеден бойымызға сіңген әдеттің бірі кітапты қолымызға ұстап, парақтап оқу. Мұның рахатын сезінген адам ғана бағалайды.

Біздің ауылдан ақын-жазушылар да, журналистер де көп шықты. Оған тау баурайының сұлу табиғаты да өз әсерін тигізген шығар. Қаламгерлер қауымы елді-мекендерді аралап, оқырмандарымен жиі жүздесіп жүретін уақыт еді ғой. Сондай кездесулердің бірінде біздің ауылға даңқты батыр Бауыржан Момышұлы мен майдангер жазушы Әзілхан Нұршайықов ағалар келіпті. Менің 3-4 жасар кезім.

Өсе келе Әзілхан Нұршайықовтың «Махаббат қызық мол жылдарын» арнайы оқып шықтым, Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұясы» батыр тұлғаға деген құрметімді арттыра түсті. Әке-шешем мені қос батырдың ортасына отырғызып суретке түсіріпті, ол сурет әлі күнге сақтаулы. Мен үшін оның орны бөлек.

Әлем әдебиетіне де ықыласым ерекше. Студент кезімде Латын Америкасы мен Шығыс жазушыларының шығармаларын оқуға әуес едім, әлі де қолым қалт еткенде әлем әдебиетін оқимын. Габриэль Гарсиа Маркес пен Жоржи Амадудан бастап, жапон жазушысы Рюноске Акутагаваның туындылары бірден баурап алды. Ал қазақ әдебиетінің менің өмірімдегі алар орны ерекше болып қала береді.

– Жалпы ақпарат нарығын қадағалауда ұстау мүмкін бе? Қазір журналистік этика деген мүлдем ұмытылып бара жатқандай әсер береді. Әсіресе, ақпарат таратушы сайттар мен порталдарды қараған уақытта сондай ой туындайды. Сіз не байқайсыз?

– Біз сөз бостандығын алдыңғы қатарға қоятын мемлекетпіз. Сондықтан ақпарат нарығын қадағалауға мүмкіндік мол болғанымен, басылымдардың тақырып таңдаудағы, оны халыққа жеткізудегі шығармашылық еркіндігіне шектеу қоя алмаймыз. Алайда журналистік этиканы әрбір қолына қалам ұстаған журналист есінен шығармағаны абзал. Мәселен, жақында ғана қайтыс болған жазушы, драматург Рақымжан Отарбаев ағамыздың: «Көңілінің кірі бар адамның қолына қалам ұстатуға болмайды. Өйткені ақ қағаздың бетіне көңілінің кірін төгеді», – деген пікірі есімде қалыпты. Әдебиетте ғана емес ақпарат саласында жүрген әріптестеріміз де жазған мақаласына, дайындаған бағдарламасына үлкен жауапкершілікпен қарауы тиіс деп ойлаймын. Өйткені бір ақпараттың өзі адам тағдырына ерекше әсер етуі мүмкін. Мысалы үшін өткенде ғана елдің назарына ілігіп, қоғамда қызу талқыланған Оңтүстік Қазақстан облысындағы жеті жасар баланың болашағы туралы ойлап көріңізші. Баланың және туыстарының аты-жөні жарияланып, мекен-жайы белгілі болып кетті. Эфирде оның бетін жауып көрсеткенімен көршілері, өзге адамдар біліп отыр ғой. «Сенсация» қажет. Алайда, арзан сенсация қуамын деп заңды бұзуға болмайды. Баланың болашағы мен елдегі әр азаматтың тағдыры ойыншыққа айналып кетпеуі тиіс деп ойлаймын. Қазір жеті жасар балаға қатысты жарияланған ақпараттарға біздің министрлік арнайы сараптама жүргізді, мәселенің мән-жайын бақылауда ұстап отырмыз.

Қазір технология мен интернет қарқынды дамып жатқандықтан басылымдардың бәрін қадағалап отыруға тырысамын. Әлбетте, сайттар мен порталдардың бәрі ақпаратты қисынсыз таратып жатыр деуге болмайды. Оқырман да мейлінше ресми ақпаратқа ғана жүгінгені дұрыс. Этиканы, «БАҚ туралы заңды» кей тұста аттап өтетін сайттар да біздің назарымызда. Оларға арнайы ескерту хатын жолдаймыз. Заңға қайшы әрекет қайталанса тиісті шаралар қолдануға тура келеді.

– Қылмыстық Кодекстің 174 бабы бойынша, яғни ұлттық, діни, рулық, топтықтектік араздықты қоздыру бойынша жазаға тартылғандардың ішінде әлеуметтік желілердің үлесі қанша?

– Өздеріңізге мәлім, 2017 жылдың 28 желтоқсанында Президент «Ақпарат және коммуникациялар жөніндегі» заң жобасына қол қойды. Бұл заң біздің азаматтардың құқығын қорғаудың механизмдерін күшейтеді. БАҚ саласы мен байланыс операторларының жұмысына қатысты талаптарды оңтайландырады.

Өткен жылы терроризм мен діни экстремизмді, суицид, зорлық-зомбылықты насихаттайтын 10 мыңнан астам әлеуметтік желідегі парақшаның жұмысы тоқтатылды. Биыл жыл басынан бері, екі ай көлемінде ғана әлеуметтік желі арқылы қатігездікті, өзіне-өзі қол жұмсауды және порнографияны насихаттайтын мыңға жуық материалға шектеу қойылды. Өзінің жеке парақшасын ашып, Заңға қайшы ақпаратты таратып отыратын азаматтар болады. Біз ең алдымен оларға ескерту хабарламасын жібереміз. Егер жұмысын өз еркімен тоқтатпаған  ағдайда, қолданыстағы заңнамаға сәйкес шаралар қолданылады.

Бұл бағыт қатаң қадағаланып отыр.

Осы мақсатта Ақпарат және коммуникациялар министрлігінің ресми сайтында «Шағымдану» деп аталатын арнайы сервис жасалды. Яғни, интернетті пайдаланып отырған кез келген азамат заңға сай емес ақпаратты анықтаса шағымдануға мүмкіндігі бар. Барлық шағымға дереу құқықтық бағалау жүргізіледі. Тиісті шаралар қолданылады. Министрлік ақпараттық кеңістікте тиісті заңның сақталуын қамтамасыз ету барысындағы жұмыстарды бір сәтке де назардан шығармайды.

– Қазір ақпарат ресми БАҚ-тан бұрын әлеуметтік желі арқылы тез тарайды. Ақпарат және коммуникациялар министрі ретінде бұған қарсы тұрудың қандай жолдарын қарастырар едіңіз?

– Кез келген ақпараттың әлеуметтік желі арқылы жылдам тарауы заңды құбылыс. Оған қарсы тұрудың қажеті жоқ. Ол қазіргі заманның қалыпты үрдісі деп ойлаймын. Қазіргі БАҚ осы үрдіске бейімделуі тиіс.

Әлбетте, бүгін интернетті тұтынатындар саны күн өткен сайын артып келеді. Дегенмен біз өткізген әлеуметтік өлшем бойынша көптеген адамдар үшін ақпарат алатын басты құрал теледидар болып тұр. Сауалнама барысында қоғамның 63 пайызы жаңалықты телеарнадан көреді. Ал интернетке жүгінетіндер 38 пайызды құрайды.

Менің ойымша, теледидар мен интернетті бөліп қарауға болмайды. Олар бір-бірімен қатар дамып келе жатыр.

Тәжірибеге сүйенсек, барлық сала цифрландырылған жағдайдың өзінде мерзімді баспасөз бәсекеге қабілетті қалпын сақтап қалады.

City University of London ұйымының соңғы зерттеулері бойынша The Guardian басылымының оқырмандары күніне 43 минут уақытын қағаз бетіндегі мақалаларды қарауға жұмсаған. Ал соның онлайн нұсқасын шолып шығу үшін 41 секундын ғана арнапты. Демек, интернеттегі ақпаратты оқу үшін адам көп уақытын жұмсамайды. Тақырыбын, кейбір қызықты тұстарын саусағымен сырғытып шығады да басқа арнаға ауысып кетеді. Ал газет мақаласын түртіп отырып, астын қарындашпен сызып қадағалайтын оқырмандарымыз бар.  Тақырыпты тереңірек түсіну үшін, газетке үңілген абзал.

– Коммуникация сөзінің мағынасы – байланыс. Сіз үшін билік орындарының ісін халыққа жеткізу маңызды ма, әлде халықтың сөзін билікке жеткізу маңызды ма?

– Маған бұл қызметті Елбасы үлкен сеніммен тапсырды. Ақпарат және коммуникациялар министрі болып тағайындалған сәтте Халық пен Елбасы алдындағы үлкен жауапкершілікті сезіндім. Жақында Президенттің қабылдауында болдым. Нұрсұлтан Әбішұлы біздің министрлікке бірнеше нақты тапсырма берді. «Жалпы ақпарат құралдары Тәуелсіздігімізді нығайту, жастарға патриоттық тәрбие беру, салт-дәстүрімізді насихаттау бағытына баса мән беруі қажет» – деп қадап айтты. Елімізде қаншама игі істер атқарылып жатыр. Соны оқырман мен көрерменге, тыңдарманға жеткізу басты мақсаттардың бірі болып қала береді. Ұлттық мәдениетімізді, тарихымызды және әдебиетімізді насихаттау да бірінші кезекте тұрады. Жалпы, теле-радио, газет-журнал, интернет-сайттар мен әлеуметтік желідегі блогерлер ғана емес, ақпаратты тұтынатын күллі әлеумет ең басты жауапкершілік – ақпараттық қауіпсіздік екенін жете түсінсе екен деймін. Сонда ғана біз Елбасының Ұлт Тәуелсіздігі мен Мәңгілік Қазақстан идеясын айқын сезінетін боламыз.

Осы тапсырмаларды орындау барысында қоғаммен қарым-қатынастың нығая түсетіні де түсінікті.

Жақында ғана Президент бес әлеуметтік бастамасын ұсынды. Ел тұрғындарының тұрмысын жақсартуға бағытталған бұл бастамалардың әрбірі өте маңызды. Өйткені әлемде әлеуметтік бағдарламалардың саны қысқарып жатыр. Ал біздің елде халықты қолдауға бағытталған бағдарламалар көбейіп келеді.

Бір ғана мысал: біздің министрлікте жұмыс істейтін жастар өте көп. Олар бұл бастамаға қатты қуанды. Баспана алу үшін, ай сайын аздап ақша жинап жүргендерге бұл бағыт қолдау болды. Енді үй алуға қажетті 20 пайыз салым болса жеткілікті. Жас отбасылар өздеріне ыңғайлы, қалталары көтеретін баспанаға қол жеткізеді.

Сондықтан халық пен биліктің арасындағы алтын көпір болу журналистер қауымына ғана емес, бізге, яғни мемлекеттік қызметтегі азаматтарға да маңызды. Өйткені біз халқымыздың игілігі үшін, еліміздің биік мақсаттары үшін жұмыс істеп отырмыз.

– Бұдан біраз уақыт бұрын «Қазақстандағы 1,5 млн. адам қазақстандық ақпарат айдынынан тыс өмір сүреді», – деп айтқан едіңіз. Бұл статистиканы азайту жолында қандай шараларды қолға алдыңыздар?

– Мәселен, 600 мыңға жуық қазақстандық отбасы «сұр табақша» өнімін тұтынады екен. «Сұр табақша» деп отырғаным өзге елдің операторлары. Яғни, шамамен 1,5 миллион адам өзге елдің ақпаратымен сусындап отыр деген сөз. Меніңше, бұл дұрыс емес. Сондықтан да «БАҚ туралы жаңа Заң жобасына» елімізде тіркелмеген спутникті операторлардың таралуына тиым салу туралы ережені енгіздік. Алдағы уақытта жергілікті билік өкілдерімен бірігіп, бұл жұмыстарды іске асырамыз.

Қосымша айтатын болсам, цифрлық эфир мен спутникті телехабар тарату бағыты да жандана түседі. Бүгін кез келген елді мекеннің спутник арқылы телехабар тамашалауға мүмкіндігі бар.

Деректер бойынша, 2017 жылы 1,3 миллион тұтынушы «OTAU TV» қостырған. Алдағы уақытта оның ауқымын кеңейту бойынша жұмыстарды жалғастыра береміз.

Интернетті жетілдірсек, ел тұрғындарына өзіміздің өнімді көріп, тыңдауға жол ашылады.

Сондықтан 2020 жылға дейін 1249 ауылды жоғары жылдамдықты интернетпен қамтамасыз етуді жоспарлап отырмыз. Ауылдарға сапалы интернет орнатудың әлеуметтік маңызы да зор. Сол арқылы тұрғындарға мемлекеттік қызмет көрсетудің сапасы артады, медициналық, білім беру, онлайн-сауда мен тағы басқа бағыттар дамиды.

– Шекаралық аймақтарға біздің елдің электронды ақпарат құралдарының түгел таралмайтыны аз айтылып жүрген жоқ. Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері, публицист Нұртөре Жүсіп «Қазақ әдебиеті» газетіне берген сұхбатында «Шудың жазығына түскен бетте біздің радионың үні өшеді. Қырғызстанның радио желісі киіп-жарып шыға келеді. Шымкенттің тұсына жеткенде өзбек радиосы кимелеп эфирді билеп-төстеп өтеді», – десе, Қазақстан Ұлттық арнасының жаңалықтар қызметі Алматы облысы Райымбек ауданындағы жұрттың Қытай радиоларын тыңдайтынын айтып сюжет жасады. Мұндай олқылықты қалай реттеп жатырсыздар?

– Мемлекеттік радиохабарларын тарату бір күнде шешіле салатын оңай шаруа емес. Мәселен қазір бір ғасырлық тарихы бар «Қазақ радиосын» 2 миллион адам тыңдай алмай отыр екен. «Шалқар» радиосының үні 5 миллион тұрғынға жетпейді.

Сондықтан биылғы жылы радио қабылдағыштарды орнататын арнайы құрылғыларды сатып аламыз. Осылайша, ең алдымен, Алматы, Оңтүстік Қазақстан мен Шығыс Қазақстан облыстарының шекаралық аудандарындағы елді мекендерге радио желісін жеткізу жоспарланып отыр. Содан соң өзге аймақтарға да радиоқабылдағыштар орнатыла бастайды. Стратегиялық маңызды сұрақтардың бірі – цифрлық эфирлік теле-радиохабарларын тарату. Бүгінгі таңда халықтың 82 пайызы қамтылған. Биылғы жылы, Маңғыстау мен Жамбыл облыстарына цифрлық эфирлік теле-радио хабарларын тарату жүйесін енгізуді жоспарлап отырмыз. Цифрлық телевизиялық станция құрылысының жоспарлы түрде орындалуы министрліктің бақылауында. Алдағы уақытта елдің әр түкпіріндегі тұрғындар отандық хабарларды тамашалап, тыңдайды.

– Ақпарат және коммуникациялар министрлігі Елбасының биылғы «Төртінші өнеркәсіптік революция жағдайындағы дамудың жаңа мүмкіндіктері» атты Халыққа Жолдауында айтқан бағыттарға қатысты қандай жұмыстарды қолға алды?

– Биылғы Жолдау – ең алдымен «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасын жүзеге асыруды жүйелі түрде қолға алуға септігін тигізді.

«Цифрландыру», ең алдымен, қарапайым тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсартуға арналған.

Қарапайым мысал келтірейін: сіз қолөнер бұйымдарын жасаумен айналысатын болсаңыз, сол жасаған заттарыңызды интернет арқылы сатуға болады ғой. Өте ыңғайлы. Тіпті соғым сату үшін де базарға барып жүрмейсіз. Бұл ең алдымен жол шығынын қысқартады, уақытыңызды үнемдейді. Мысалдар келтіре беретін болсақ цифрландырудың артықшылықтары мен халыққа тиімді тұстары өте көп.

Ауылдарда орналасқан мектептерге кейбір оқулықтар жетпей жатады. Сапалы интернет арқылы балаңыз өзін қызықтырған шығармаларды үйде отырып-ақ оқи береді.

Ең маңыздысы – медицина саласының мамандары алыс елді мекендерге жетіп үлгермей жатқан жағдайда, Астанадан арнайы жүйе арқылы байланыс орнатып операция жасауға мүмкіндік туады. Осылайша халыққа өте қолайлы жағдай жасалады.

Сонымен қатар, цифрландыру арқылы білім сапасын жақсартуға, инвестициялық және іскерлік ортаны дамытуға жол ашылады.

Мәселен, биыл біз Astana HUB жобасын ашамыз. Технопаркте отандық және шетелдік стартаптарды тарта отырып, цифрлық экономиканы қолдау үшін барлық жағдай жасалады. Бірінші кезекте стартап жобаларға жан-жақты қолдау көрсетіледі. Бізде жоғары технологиялық өнімдер шығара алатын білімді, креативті жастар өте көп. Біздің мақсат – олардың алаңсыз жұмыс істеуіне толық жағдай жасау.

– Телераналардың өз өнімдерін азайтып, аутсорсинг жүйесімен жұмыс істеуі несімен тиімді? Жуырда ғана сондай әдіспен сатып алынған «Қозы Көрпеш –Баян сұлу» сериалы төңірегінде біраз шу болды. Бұл шудан не түйдіңіз?

– Мемлекеттік тапсырыс аясы өте кең. Сондықтан тапсырысты аутсорсинг жүйесімен жұмыс істейтін компанияларға да ұсыну ыңғайлы. Тапсырысты кез келген шығармашылық ұжымға емес өз өнімдерімен көрермен көңілінен шыққан, жасаған жұмыстары сапалы компанияларға сеніп тапсырамыз.

Иә, ол сериалға қатысты қоғамда талқылау болды. Менің ойымша, тарих пен дәстүрге қатысты тақырыптар әрдайым үлкен пікірталас туғызады.

Оның үстіне бізде телехикая индустриясы енді-енді қанат жайып келе жатыр. Әсіресе тарихи сериалдарды түсіру енді ғана басталды. Сондықтан, кейбір кемшіліктер болуы мүмкін. Бұл талқылау алдағы уақытта кино өндірушілер үшін де үлкен сабақ болады деп ойлаймын.

Телеарналарда арнайы көркемдік кеңестер бар. Оның құрамына осы саланың мамандары кіреді. Фильмді солар жан-жақты қарап, шешім қабылдайды. Сосын бізге ұсынады.

Осы тұрғыдан келгенде, біз алдағы уақытта көркемдік кеңестерге де талапты күшейтеміз.

Жалпы, біз бірте-бірте телеарналардағы шетелдік өнімдерді азайтуды мақсат етіп отырмыз. Қазір қарап отырсаңыздар, шетелдік сериалдар азайды, өз фильмдеріміз көбейді.

Бұл тұрғыда мемлекет тарапынан үлкен қолдау көрсетіліп отыр. 2017 жылдың өзінде отандық 40 сериал түсірілді. Осылай бірте-бірте санмен бірге сапа да қалпына келетініне сенімдімін.

Оқырманға түсінікті болу үшін айта кетейін, 2016 жылмен салыстырғанда отандық сериалдардың толық уақыты екі жарым мың сағатқа артты. Демек шетелдік өнімдердің көлемі бірнеше сағатқа азайды. Бұл жұмыс биыл да жалғасады. Біздің сериалдарды өз елінде көрсетуге Ресей, Қытай, Қырғызстан мен басқа мемлекеттер қызығушылық танытып отыр. Бұл сапаның артқанын да аңғартады.

– Өзіңіз қай басылымды оқисыз, қай телеарнаны қарайсыз, қай радионы тыңдайсыз?

– Жұмыс күнім «Egemen Qazaqstan» мен «Казахстанская правда» газеттерін оқудан басталады. Көлікте, ұшақта болсын барлық басылымды шолып шығуға тырысамын. Оның арасында, әрине, сіздердің де газет бар. «Қазақ әдебиеті» – ұлт зиялыларының мінбесі, даңқты қаламгерлердің ізі қалған, еліміздің руханиятын, мәдениетін насихаттап отырған қара шаңырақ десем қателеспеген болар едім. Қазақ қаламгерлерінің пікірі де, шығармалары да әрқашан құнды, қоғамға қажет. Сондай-ақ, танымдық дүниелер ұнайды. Телеарналардың жаңалықтарын мұқият қараймын. Радионы тыңдауға уақыт бола бермейтіні рас. Алайда қандай хабарлары барын, тыңдарман үшін жасалып жатқан жобалары туралы жақсы білемін. Көлікте кетіп бара жатқанда қазақ күйлері беріліп жатса, дауысын шығарып тыңдаймын. Өйткені домбыраның үні, даланың сазы әрбір қазаққа жақын. Сондықтан музыкалық мұрамызды да көздің қарашығындай қадірлеуіміз керек деп ойлаймын.

Шерхан Мұртаза ағамыздың: «Отанды, ұлтты, әдебиетті, оның болашағын сүю үшін көп айқайдың керегі жоқ. Тынымсыз, жанашыр, табанды әрекет қажет», – деген керемет сөзі бар. Сондықтан рухани құндылықтарымызды насихаттау жолындағы әрекетті бір сәтке де оқтатпауымыз қажет.

– Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен

Назым ДҮТБАЕВА

Қазақ әдебиеті


Ұқсас тақырыптар