Аталған мақаламызда заманауи халықаралық қатынастар контекстіндегі Қазақстан Республикасының геостратегиялық позициясы, сондай-ақ АҚШ, Қытай, Ресей Федерациясы және Еуропалық Одақ сияқты ғаламдық қуат орталықтарының аймақтағы өзара текетіресі мен ықпалдастық векторлары қатысты өз ойымызды ортаға салмақпыз.
(Сурет: kt.kz)
Еуразияның транзиттік-логистикалық әлеуеті мен энергетикалық ресурстарының геосаяси архитектураны қалыптастыруда Қазақстанның көпвекторлы сыртқы саясатының тиімділігі өз нәтижесін молынан бере бастады.
Бүгінгі таңда Қазақстанның геостратегиялық тартымдылығы үш негізгі тиісті факторымен айқындалады:
1.Географиялық орналасуы: Дүниежүзілік мұхитқа тікелей шығар жолы болмаса да, құрлықтық Еуразияның ең ірі транзиттік көпірі болуы;
2.Орасан зор ресурстық база: Менделеев кестесіндегі элементтердің басым бөлігінің шоғырлануы және энергетикалық ресурстардың (мұнай, газ, уран) мол қоры;
3.Саяси тұрақтылық пен дипломатиялық бейтараптық: Өңірлік шиеленістер жағдайында сыртқы саяси балансты сақтай білуі.
Еуропалық Одақ: Энергетикалық диверсификация және баламалы бағдарлар
Шығыс Еуропадағы геосаяси дағдарыстар мен санкциялық текетірестерден кейін Еуропалық Одақ үшін Қазақстанның маңызы еселеп артты. ЕО Астананы тек шикізат жеткізуші ретінде емес, Ресейді айналып өткізетін баламалы транзиттік коридорлардың (Ақтау және Құрық порттары арқылы өтетін Каспий немесе Орта коридор) негізгі локомотиві ретінде қарастырады.
Бүгінде Қазақстан Еуропаға сирек кездесетін металдар мен мұнай экспортын арттырып, «жасыл» сутекті өндіру мен жеткізуде маңызды серіктеске айналуда. Батыс елдерінің «ЕО – Орталық Азия» саммиттерін жиілетуі де осы стратегиялық қызығушылықтың айқын дәлелі.
Америка Құрама Штаттары: Тұрақтылық пен «C5+1» форматы
АҚШ-тың Орталық Азиядағы геосаяси мүддесі тікелей шекаралық интеграцияға емес, геосаяси тепе-теңдікті сақтауға бағытталған. Вашингтонның негізгі концепциясы – Қазақстанның және аймақ елдерінің егемендігін нығайта отырып, олардың қандай да бір біржақты державаға (Ресей немесе Қытай) толық тәуелді болып қалуына жол бермеу.
«C5+1» дипломатиялық диалог форматы, Америка инвестициясының (Chevron, ExxonMobil) Қазақстанның мұнай-газ секторындағы қомақты үлесі және сыбайлас жемқорлықпен күрес пен цифрландыру саласындағы серіктестік – АҚШ-тың аймақтағы ықпалын сақтаудың басты құралдары.
Қазақстанның ғаламдық саясаттағы салмағын арттырып отырған тағы бір фактор – оның геоэкономикалық әлеуеті. Ел аумағы арқылы өтетін 11 халықаралық транзиттік коридор Еуразияның континентішілік саудасының күретамырына айналған.
Көпвекторлы дипломатия: Геосаяси турбуленттіліктен қорғану қалқаны
Ғаламдық державалардың мүдделер қақтығысы жағдайында кез келген кіші немесе орташа мемлекет үшін ең үлкен қауіп – «мүдделер майданына» айналу. Осы орайда, Қазақстан Республикасы бұрыннан қалыптасқан прагматикалық көпвекторлы сыртқы саясат принципін берекелі ұстанып келеді.
Бұл стратегияның маңыздылығы:
Баланс сақтау: Мәскеумен де, Бейжіңмен де, Вашингтонмен де, Брюссельмен де тең дәрежелі, өзара тиімді қарым-қатынас орнату;
Көпжақты институттарды пайдалану: БҰҰ, ШӨҰ, ТМҰ (Түркі мемлекеттері ұйымы), ЕҚЫҰ сияқты халықаралық алаңдар арқылы өз ұлттық мүддесін заңды түрде қорғау;
Медиаторлық рөл: Халықаралық дағдарыстарда (Сирия процесі, Иран ядролық бағдарламасы т.б.) бейбіт диалог алаңын ұсыну арқылы беделін арттыру.
Түркі интеграциясының (ТМҰ) соңғы жылдары қарқын алуы да Астананың геосаяси ман еврін кеңейтіп, оған қосымша стратегиялық тірек беріп отыр. Бұл маневр елге тек солтүстік немесе шығыс көршілерімен шектеліп қалмай, Түркия мен Орталық Азиядағы бауырлас мемлекеттермен интеграцияны тереңдетуге жол ашады.
Қазақстан Республикасының заманауи геосаясат жүйесіндегі орны – тек оның үлкен территориясымен немесе жер асты байлығымен ғана емес, геостратегиялық орналасуын дұрыс пайдалана білуімен айқындалады. Еуразия құрлығының кіндігіндегі мемлекет ретінде Қазақстан ғаламдық державалардың тартыс майданы емес, керісінше, олардың мүдделерін тоғыстыратын, бейбіт сауда мен диалогты камтамасыз ететін сенімді көпірге айнала білді.
Алдағы уақытта ғаламдық текетірестердің күшеюі Астанадан одан да үлкен сыртқы саяси икемділік пен дипломатиялық шеберлікті талап ететіні анық. Осы орайда, Орталық коридорды дамыту, ресурстық дипломатияны тиімді жүргізу және көпвекторлы саясатты мығым сақтау – Қазақстанның ғаламдық сахнадағы егемендігі мен тұрақты дамуының басты кепілі болып қала береді.
Mezgil.kz
