Қазақстандағы конституциялық бақылау институты Тәуелсіздік жылдарында күрделі әрі эволюциялық жолды бастан өткерді.
(Cурет: vechastana.kz сайтынан алынды)
1990-жылдардың басындағы алғашқы Конституциялық соттан 1995 жылғы реформадан соң құрылған Конституциялық кеңеске дейінгі кезең азаматтар мен мемлекет арасындағы құқықтық қатынастардың әртүрлі үлгісін көрсетті. Конституциялық кеңестің негізгі олқылығы — оған қарапайым тұрғындардың тікелей жүгіну мүмкіндігінің болмауы еді.
2022 жылғы реформа мен жалпыхалықтық референдум бұл институционалдық олқылыққа нүкте қойып, Конституциялық Сотты қайта жаңғыртты.
Азаматтардың тікелей шағым түсіру құқығы: Жаңа құқықтық мәдениет
Жаңа органның басты ерекшелігі — жеке конституциялық шағым (Individual Constitutional Complaint) институтының енгізілуі. Енді кез келген азамат өз ісінде қолданылған заң нормасы немесе нормативтік акт Ата заңға қайшы келеді деп тапса, өзінің бұзылған құқығын қорғау үшін тікелей Конституциялық Сотқа арыздана алады.
Бұл модель Германия, Италия, Испания сияқты құқықтық мемлекет саналатын еуропалық елдердің сыналған тәжірибесіне толықтай сәйкес келеді.
Бұрын конституциялық бақылау тек мемлекеттік аппараттың өз ішіндегі процедурасы болып келсе, енді азаматтар процестің толыққанды қатысушысына айналды;
Бұл механизм сот жүйесіне деген сенімді арттырып, "күшті мемлекет — жауапты қоғам" қағидатының нақты іске асуына жол ашты;
Конституциялық Сот шешімдерінің түпкілікті әрі ел бойынша міндетті күшке ие болуы Ата заңның үстемдігін іс жүзінде қамтамасыз етеді.
Конституциялық Соттың болуы заң шығарушылардың (Парламент пен Үкіметтің) жауапкершілігін екі есе арттырды. Себебі кез келген заң нормасы ерте ме, кеш пе азаматтың шағымы арқылы Конституциялық Соттың «сүзгісіне» түсуі мүмкін.
Алғашқы кезеңнің өзі көрсеткендей, азаматтардан түсіп жатқан өтініштер ағыны қоғамда жаңа құқықтық сананың қалыптасып келе жатқанын дәлелдейді. Мұның бұрынғы консультативтік органнан айырмашылығы — ол мемлекеттік басқару философиясын өзгертіп, құқық үстемдігінің декларациялық емес, нақты институционалдық кепіліне айналды.
Mezgil.kz
